เข่าบวมหลังออกกำลังกาย... ประคบร้อน หรือ ประคบเย็น? พลาดครั้งเดียวอักเสบยาว!
"หมอครับ เมื่อเย็นไปวิ่งมา กลับมาบ้านเข่าบวมเป่งเลย เมียบอกให้เอาถุงน้ำร้อนประคบ แต่เพื่อนบอกให้ใช้น้ำแข็ง สรุปผมต้องเชื่อใครดีครับ?"
นี่คือคำถามยอดฮิตจาก “พี่เอก” (นามสมมติ) นักวิ่งวัย 45 ปี ที่เดินขากะเผลกเข้ามาหาผม พี่เอกเล่าว่าพอกลับจากสวนสาธารณะเห็นเข่าบวมเลยนึกว่าต้อง "ประคบร้อน" ให้เลือดไหลเวียนดี ปรากฏว่าคืนนั้นปวดจนนอนไม่ได้ เข่าแดงโร่เหมือนโดนน้ำร้อนลวก!
ความสับสนระหว่าง "ร้อน" กับ "เย็น" เป็นเรื่องที่คนไข้ถามผมบ่อยที่สุดครับ วันนี้ผมจะมาเคลียร์ให้ชัดว่า เมื่อไหร่ควรใช้ความร้อน เมื่อไหร่ควรใช้ความเย็น เพื่อให้เข่าของคุณกลับมาใช้งานได้เร็วที่สุด
กฎเหล็ก 48 ชั่วโมง: จำให้แม่นจะได้ไม่พัง
เวลาที่ร่างกายเราได้รับบาดเจ็บ ไม่ว่าจะล้ม กระแทก หรือใช้งานหนักจนอักเสบเฉียบพลัน ร่างกายจะส่งเลือดมาที่จุดนั้นเยอะมากครับ (เพื่อให้เม็ดเลือดขาวมาซ่อมแซม) ผลที่ตามมาคือ บวม แดง และร้อน
- ถ้าคุณประคบร้อน: เส้นเลือดจะยิ่งขยายตัว เลือดจะยิ่งทะลักมาที่เข่า ผลคือ "ยิ่งบวม ยิ่งปวด" ครับ เหมือนเราไปเติมฟืนในกองไฟที่กำลังลุกโชน
- ถ้าคุณประคบเย็น: ความเย็นจะทำให้เส้นเลือดหดตัว ลดการบวม ลดการอักเสบ และช่วย "สตัฟฟ์" อาการปวดไว้ เหมือนเราเอาน้ำไปราดกองไฟนั่นเอง
เลือกให้ถูก... ดูจากอาการ (Pathogenesis)
เพื่อให้เข้าใจง่าย ผมแบ่งสถานการณ์ให้ดังนี้ครับ:
1. ต้องประคบ "เย็น" เมื่อ... (Acute Injury)
- เพิ่งเจ็บสดๆ ร้อนๆ: ภายใน 24-48 ชั่วโมงแรกหลังออกกำลังกาย
- อาการ: มีอาการ บวม แดง ร้อน (แตะแล้วรู้สึกเข่าอุ่นกว่าอีกข้าง)
- ตัวอย่าง: วิ่งแล้วเข่าบิด, กระโดดแล้วเจ็บแปล๊บ, เข่าบวมเป่งหลังเตะบอล
- วิธี: ใช้เจลเย็นหรือน้ำแข็งห่อผ้า ประคบครั้งละ 15-20 นาที ทุกๆ 2 ชั่วโมง
2. ต้องประคบ "ร้อน" เมื่อ... (Chronic Pain)
- ปวดเรื้อรัง: เจ็บมานานเกิน 1 สัปดาห์ หรือเป็นปวดเมื่อยล้า
- อาการ: ปวดตื้อๆ ข้อติดแข็ง (โดยเฉพาะตอนตื่นนอน) ไม่มีอาการบวมแดงร้อนแล้ว
- ตัวอย่าง: ปวดกล้ามเนื้อน่องล้าๆ จากการเดินเยอะ, ข้อเข่าเสื่อมที่รู้สึกฝืดขัด
- วิธี: ใช้ถุงน้ำร้อนหรือผ้าชุบน้ำอุ่น ประคบเพื่อเพิ่มการไหลเวียนเลือด ให้กล้ามเนื้อคลายตัว
เมื่อไหร่ที่ "ประคบเอง" ไม่พอ? (Investigation)
ถ้าพี่เอกประคบเย็นแล้ว 2 วันยังไม่ยุบบวม หรือเดินลงน้ำหนักไม่ได้ หมอต้องใช้เครื่องมือช่วยตรวจสอบครับ:
- ตรวจร่างกาย: ดูว่ามีน้ำในข้อไหม (Fluctuation test) ถ้ามีน้ำเยอะ หมออาจต้องเจาะออกเพื่อลดแรงดัน
- เอกซเรย์ (X-ray): ดูว่ามีเศษกระดูกอ่อนหลุดมาขัดข้อหรือไม่
- อัลตราซาวด์ (Ultrasound): ดูการอักเสบของเส้นเอ็นและเยื่อบุข้อแบบเรียลไทม์
- MRI: ถ้าหมอสงสัยว่าเอ็นไขว้หน้าขาดหรือหมอนรองกระดูกฉีก ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เข่าบวมหลังออกกำลังกาย
การรักษาเบื้องต้น: สูตร R.I.C.E.
นอกจากประคบเย็นแล้ว พี่เอกต้องทำตามนี้ด้วยครับ:
- Rest (พัก): หยุดวิ่งทันที อย่าฝืนเดินต่อ
- Ice (เย็น): ประคบเย็นตามที่บอกไป
- Compression (พัน): ใช้ผ้ายืด (Elastic Bandage) พันรอบเข่าเพื่อลดการบวม
- Elevation (ยก): เวลานอนให้เอาหมอนรองใต้เข่าให้สูงกว่าระดับหัวใจ เพื่อให้น้ำเหลืองและเลือดไหลกลับได้ดีขึ้น
พยากรณ์โรค: นานไหมกว่าจะหาย?
- ถ้าแค่กล้ามเนื้ออักเสบ: 3-5 วันอาการจะดีขึ้นชัดเจน
- ถ้ามีน้ำในข้อเข่า: อาจใช้เวลา 1-2 สัปดาห์ในการดูดซึมกลับ
- ภาวะแทรกซ้อนที่ต้องระวัง: หากบวมแล้วมีไข้ หรือผิวหนังแดงจัด อาจเป็น "การติดเชื้อในข้อ" ซึ่งต้องพบหมอทันทีครับ!
สรุป
จำง่ายๆ ครับ "บวม-ใหม่-แดง-ร้อน = เย็น" และ "ปวด-นาน-ตึง-ขัด = ร้อน" การประคบผิดวิธีอาจดูเหมือนเรื่องเล็ก แต่ทำให้การอักเสบลุกลามจนต้องรักษายาวกว่าที่ควรจะเป็นครับ
"ดูแลเข่าให้ถูกวิธี จะได้มีเข่าดีๆ ไว้ใช้ไปนานๆ ครับ"
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ 📱 Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666
#ปวดเข่า #ประคบร้อนประคบเย็น #ออกกำลังกาย #เข่าบวม #บาดเจ็บจากการกีฬา #หมอเก่ง #วิธีประคบเข่า #วิ่งแล้วปวดเข่า #RICE #สุขภาพ
References
- Bleakley CM, et al. (2012). Adherence to simple rehabilitation guidelines after acute ankle injury. (ศึกษาประสิทธิภาพของการประคบเย็นและการทำ RICE ในการลดบวม)
- Malanga GA, et al. (2015). Mechanisms and efficacy of heat and cold therapies for musculoskeletal injury.(อธิบายกลไกเชิงลึกว่าความร้อนและความเย็นส่งผลต่อเนื้อเยื่ออย่างไร)
- Wang ZS, et al. (2021). The efficacy of cold therapy for management of pain in knee osteoarthritis. (ยืนยันผลของการใช้ความเย็นในการลดปวดและอักเสบในผู้ป่วยที่มีภาวะเข่าเสื่อมเฉียบพลัน)
- AOSSM (2020). Sports Medicine Patient Education: Knee Injuries. (คำแนะนำอย่างเป็นทางการสำหรับนักกีฬาเมื่อมีอาการบาดเจ็บที่เข่า)
- Garra G, et al. (2010). Heat or cold for acute low back pain? A prospective, randomized trial. (เปรียบเทียบผลลัพธ์ของการประคบร้อน-เย็น ซึ่งสามารถนำมาประยุกต์ใช้กับอาการอักเสบในข้ออื่นๆ ได้)
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น